Zwyrodnienie plamki żółtej związane z wiekiem - rzecz o profilaktyce

Definicja AMD

Plamka żółta to centralne miejsce na siatkówce, gdzie koncentrują się bodźce wzrokowe. Jest ona odpowiedzialna za najostrzejsze widzenie. Cechą charakterystyczną plamki żółtej jest akumulacja dwóch karotenoidów: luteiny i zeaksantyny, których stężenie w plamce jest znacznie większe niż w innych częściach siatkówki. Te dwa karotenoidy są głównymi składnikami pigmentu plamki. Są one silnymi antyoksydantami i posiadają właściwości filtrowania wysokoenergetycznego światła niebieskiego, zmniejszając jego intensywność aż o 40-90% [1].

Niestety z wiekiem dochodzi do zmian chorobowych w obrębie plamki żółtej, które powodowane są przez gromadzenie szkodliwych metabolitów (głównie produktów oksygenacji) i tworzenie druzów zaburzających proces widzenia, a także przez niekontrolowany przerost drobnych naczyń włosowatych i mikrowylewy. Wyróżnia się dwie postacie zwyrodnienia plamki żółtej związanego z wiekiem. W postaci suchej dochodzi do ścieńczenia, odkładania druzów, a nawet do zaniku fotoreceptorów w obrębie siatkówki. W efekcie tych zmian plamka żółta powoli traci swoją funkcję, a widzenie centralne może ulec istotnemu ograniczeniu. Z kolei, w postaci mokrej pojawiają się nawrotowe wylewy krwi – najczęściej z naczyń włosowatych naczyniówki oka związane z zaburzeniem przepuszczalności naczyń. Dochodzi również do niekontrolowanej, patologicznej angiogenezy w efekcie wydzielania przez śródbłonek naczyń włosowatych naczyniówki oka – naczyniowego czynnika wzrostu tzw. VEGF.

Epidemiologia

Według Światowej Organizacji Zdrowia już w 2020 roku w wyniku zwyrodnienia plamki żółtej związanej z wiekiem (AMD) będzie na świecie aż 75 mln ludzi niewidomych i aż 270 mln słabo widzących [1, 2]. Rocznie przybywa 5 mln chorych na formę suchą i 50 000 na formę wysiękową AMD. Wiąże się to w dużym stopniu ze starzeniem społeczeństwa w krajach rozwiniętych, jak też z nasilonym działaniem czynników środowiskowych i słabą wiedzą na temat możliwości profilaktyki zachorowania na zwyrodnienie plamki żółtej.

Objawy AMD

Pierwsze objawy choroby rozwijają się zwykle między 50. a 60. rokiem życia. Należą do nich, takie zaburzenia widzenia, jak

⊲ zniekształcenie oglądanych przedmiotów i wrażenie zmiany ich wielkości (metamorfopsje, mikropsje, makropsje), co chory zauważa zwłaszcza podczas czytania,
⊲ pogorszenie ostrości wzroku (niewyraźne, zamazane widzenie),
⊲ obniżenie poczucia kontrastu i trudności w rozpoznawaniu barw (barwy wydają się być bledsze, mniej wysycone) [2].

Najprostszy test, który może być wykonany samodzielnie przez pacjenta nazywany jest testem Amslera i polega na spojrzeniu na papier pokryty kartką z odległości około 30 cm. U chorych z AMD linie proste ulegają zniekształceniu, mogą również pojawić się ciemne plamy w polu widzenia.

Przyczyny AMD

Za najważniejsze czynniki ryzyka AMD uważa się starszy wiek, częstą ekspozycję oczu na światło słoneczne, palenie tytoniu i nieracjonalne odżywianie. Wśród innych przyczyn zwiększających prawdopodobieństwo wystąpienia zmian wymienia się jasny kolor tęczówki, nadużywanie alkoholu, cukrzycę, otyłość, rodzinne występowanie AMD i zaburzenia gospodarki lipidowej. Kobiety są bardziej narażone na zwyrodnienie plamki żółtej niż mężczyźni. Palenie tytoniu powoduje zmniejszenie gęstości barwnika plamki żółtej, co zmniejsza stężenie luteiny i zeaksantyny. Małe stężenie barwnika w tęczówce zwiększa natomiast ekspozycję siatkówki na promieniowanie UV. Nadużywanie alkoholu kojarzy się z mniejszymi stężeniami antyoksydantów i karotenoidów w surowicy, co wskazuje na gorsze odżywienie tymi składnikami diety. Tkanka tłuszczowa gromadzi część luteiny spożywanej z dietą, co może tłumaczyć względny niedobór tego karotenoidu w plamce żółtej u otyłych [3].

Ponieważ siatkówka jest miejscem, gdzie metabolizm tlenowy przebiega niezwykle intensywnie, dochodzi tam również do zwiększonej produkcji szkodliwych produktów reakcji oksydacyjnych - wolnych rodników. Za powstawanie reaktywnych form tlenu w tej lokalizacji odpowiedzialne jest również wysokoenergetyczne, krótkofalowe widmo niebieskie pochodzące ze światła słonecznego, a także obecność związków o właściwościach fotouczulających, wśród których kluczową rolę odgrywa lipofuscyna– powszechnie uznawana za biologiczny marker starzenia się komórek. Związek ten powstaje jak produkt peroksydacji nienasyconych kwasów tłuszczowych i jak wykazano, aktywnie uczestniczy w generowaniu wolnych rodników oraz potęguje kolejne procesy peroksydacji lipidów[4].

Profilaktyka AMD

Do działań profilaktycznych, jakie można podjąć celem zmniejszenia ryzyka zachorowania na zwyrodnienie plamki żółtej zalicza się noszenie odpowiednio dobranych i certyfikowanych okularów słonecznych i stosowanie osłon przed promieniowaniem słonecznym, dbanie o odpowiednią higienę pracy, zwłaszcza przed monitorem, porzucenie nałogu tytoniowego czy alkoholowego oraz systematyczne leczenie chorób przewlekłych. Przede wszystkim jednak niezbędna jest dbałość o zapewnienie w codziennej diecie odpowiedniej ilości antyoksydantów - czy to w pożywieniu, czy też w postaci prawidłowo prowadzonej suplementacji [5].

Jak powinna wyglądać suplementacja w AMD?

Wykazano, że luteina i zeaksantyna wpływają na poprawę jakości widzenia, a także chronią plamkę przed szkodliwym wpływem stresu oksydacyjnego, gdyż są zdolne do unieczynnienia tlenu singletowego, działając przy tym skuteczniej od a-tokoferolu. Zeaksantyna i luteina przeciwdziałają także fotooksydacji lipofuscyny, wykazując tym samym potencjalną rolę ochronną i zapobiegawczą w AMD. Organizm nie wytwarza żadnego z tych związków, dlatego muszą być dostarczone z pokarmem [6].

Co bardzo istotne, luteina dostarczana w suplemencie diety musi spełniać szereg warunków, by zostać prawidłowo przyswojona przez organizm. Pierwszym z nich jest postać związku – najlepszy stopień wchłaniania cechuję luteinę krystaliczną. Ma ona znaczną przewagę nad postacią estrową, która musi ulec procesowi de-estryfikacji przed wejściem w procesy metaboliczne organizmu. Należy bowiem pamiętać, iż rozkład estrów nie jest procesem jednorodnym, a na jego tempo oraz efektywność mogą mieć wpływ czynniki zmienne osobniczo, jak stosowana dieta, przyjmowane leki czy stany chorobowe. Warto również nadmienić, że badania nad zastosowaniem luteiny zostały w przeważającej większości przeprowadzone nad luteiną krystaliczną, a nie jej postacią estrową [7].

Mówiąc o luteinie, nie należy także zapomnieć o dawkowaniu składnika – w badaniach wykazano, iż wysoka dawka wcale nie idzie w parze z efektywnością stosowania substancji. Optymalna dawka rekomendowana w prawidłowo prowadzonej suplementacji powinna kształtować się na poziomie 10 mg [8].

Istotną rolę w profilaktyce AMD pełnią także kwasy omega-3. Wchodzą one w skład czopków i pręcików siatkówki, które odpowiadają za prawidłowe widzenie barwne oraz adaptację wzroku do różnych poziomów oświetlenia. Zawartość kwasu DHA w błonach zewnętrznych segmentów fotoreceptorów wynosi 50% wszystkich nienasyconych kwasów tłuszczowych. DHA pełni także istotną rolę funkcjonalną i ochronną w obrębie siatkówki: przyspiesza eliminację resztek lipidowych z fotoreceptorów, odpowiada za prawidłowy rozwój neuronów i fotoreceptorów w życiu płodowym, współuczestniczy w przemianach rodopsyny na wielu poziomach. Ponadto DHA zwiększa przeżycie fotoreceptorów, zmniejsza obszar uszkodzenia siatkówki w przebiegu niedotlenienia i niedokrwienia oraz zmniejsza wydzielanie prozapalnych cytokin, działa też przeciwzakrzepowo i przeciwmiażdżycowo w obrębie naczyń krwionośnych [9].

Istotne jest także, aby kwasy omega-3 pochodziły z wiadomego źródła i posiadały wysoki stopień oczyszczenia, a także zachowywały stabilność cząsteczki przez cały okres przyjmowania preparatu. Zanieczyszczenia obecne w kwasach omega-3 (np. dioksyny) stanowią nie tylko zagrożenie zdrowotne, ale także mogą być przyczyną nieprzyjemnych objawów żołądkowo-jelitowych, jak wzdęcia, skurczowe bóle brzucha, czy odbijania. Prawidłowe oczyszczenie kwasów zmniejsza ryzyko wystąpienia tych dolegliwości w trakcie suplementacji.

Ze względu na ten patomechanizm powstawania AMD interesujące stają się związki, które obdarzone są właściwościami antyangiogennymi[ 10]. Jednym z nich jest resweratrol pochodzący z wyciągu z winogron (Vitis vinifera) - naturalnego antyoksydantu, który rzadko występuje w diecie klimatu umiarkowanego. Właściwości przeciwutleniające i antyproliferacyjne resweratrolu zostały zbadane na przykładzie ludzkich komórek nabłonka barwnikowego siatkówki. Udowodniono, że w takich warunkach resweratrol wychwytuje tlen singletowy przyczyniając się do ograniczenia zasięgu uszkodzeń DNA i śmierci komórek.

W profilaktyce zwyrodnienia plamki żółtej związanego z wiekiem zaleca się także suplementację witamin należących do najsilniejszych znanych antyoksydantów- witaminy C oraz witaminy E [10]. Witamina C bierze udział w unieczynnieniu reaktywnych form tlenu, podczas gdy działanie witaminy E skupia się na ochronie i stabilizacji błon komórkowych, lipidów, a także karotenoidów przed działaniem wolnych rodników.

Nutrof Total

Nutrof Total zawiera w swoim składzie: luteinę krystaliczną w dawce 10 mg oraz zeaksantynę, olej rybi zawierający kwasy omega-3 (EPA, DPA, DHA), a także wyciąg z winogron (Vitis vinifera) bogaty w resweratrol oraz witaminę C (60 mg) , witaminę E (10 mg) i mikroelementy (cynk, selen, miedź). Luteina występująca w preparacie ma postać krystaliczną, co potwierdza międzynarodowy znak jakości FloraGLO Lutein.

Najwyższy stopień oczyszczenia kwasów omega-3 gwarantuje z kolei certyfikat EPAX- nadawany przez norweskiego lidera rynku olejów rybnych. Za gwarancję stabilności frakcji tłuszczowych i ich ochronę przed niekontrolowaną peroksydacją uważa się certyfikat SynergyEffect.

Polecając pacjentowi z AMD suplement diety, warto zwrócić uwagę, czy deklarowana na opakowaniu zawartość składników odpowiada dziennemu zapotrzebowaniu, a także czy każda kapsułka preparatu ma dokładnie tę samą ilość substancji. Ważna jest nie tylko deklaracja producenta, ale również możliwość potwierdzenia tego odpowiednimi certyfikatami jakości (np. certyfikat ISO 9001 jako gwarancja składu i jakości wytwarzania). Dla pacjenta istotna jest również wielkość kapsułki oraz system dawkowania . Nutrof Total to niewielka kapsułka, którą przyjmuje się tylko raz dziennie, co znacząco poprawia compliance, czyli stosowanie się pacjenta do zaleceń dotyczących m. in. racjonalnej suplementacji. Jakość suplementu gwarantuje także producent - firma ze 150-letnią tradycją oraz specjalista w dziedzinie okulistyki - THEA.

mgr farm. Sylwia Płusa

Bibliografia:
1. Stowarzyszenie Retina AMD Polska. http://www.retinaamd. org.pl
2. Edbom-Kolarz A i wsp. „Słabowzroczność spowodowana zwyrodnieniem plamki żółtej związanym z wiekiem (AMD) i jego praktyczne konsekwencje” Hygeia Public Health 2012, 47(1): 37-43
3. W. B. Szostak, D. Szostak-Węgierek „Żywienie w profilaktyce zwyrodnienia plamki żółtej” Przegląd Lekarski 2008 / 65 / 6, str. 308-311
4. M. Pstrągowski „Wielokierunkowe działanie astaksantyny i innych karotenoidów.” Lek w Polsce
5. A.W. Fryczkowski „Zwyrodnienie plamki żółtej związane z wiekiem” Studia Medyczne 2008; 10: 11-15
6. Wytyczne leczenia wysiękowej postaci zwyrodnienia plamki związanego z wiekiem. Wytyczne Polskiego Towarzystwa Okulistycznego. Stan na dzień 30 września 2014 r.
7. Jędrzejczak-Pospiech K i wsp. „Wpływ suplementacji luteiną na wybrane elementy obrony antyoksydacyjnej erytrocytów u ludzi zdrowych – doniesienie wstępne” ProblHigEpidemiol 2013, 94(3): 522-526
8. Ma L, Yan SF, Huang YM, et al. Effect of lutein and zeaxanthin on macular pigment and visual function in patients with early age-related macular degeneration. Ophthalmology.2012; 119(11):2290-7.
9. Kowalski M., Borucka A., Szaflik J.: Kwasy omega-3 w profilaktyce zwyrodnienia plamki związanego z wiekiem. Forum Medycyny Rodzinnej, 2008; 2 (3): 309-313.
10. Sparrow JR, Vollmer-Snarr HR, Zhou J, Jang YP, Jockusch S, Itagaki Y, Nakanishi K. A2E-epoxides damage DNA in retinal pigment epithelial cells. Vitamin E and other antioxidants inhibit A2E-epoxide formation. J BiolChem 2003; 278:18207-13.

Zaloguj się