Urazy tkanek miękkich – jakie informacje przekazać pacjentowi?

Do najczęstszych urazów związanych z aktywnością fizyczną należą urazy tkanek miękkich (mięśni, wiązadeł i ścięgien). Do urazów zamkniętych możemy zaliczyć stłuczenia, zwichnięcia oraz skręcenia. Leczone w nieprawidłowy sposób ostre urazy tkanek miękkich mogą w konsekwencji wpłynąć na przyszłą sprawność fizyczną, w tym na pojawianie się zmian zwyrodnieniowych lub dolegliwości bólowych [1,2].

Aby prawidłowo leczyć urazy tkanek miękkich niezbędna jest znajomość biologii gojenia się tkanek. Składa się ona z trzech faz:

I faza: ostra, zapalna – w której mediatory stanu zapalnego prowadzą do pojawienia się charakterystycznych oznak zapalenia: obrzęku, wzrostu temperatury, przekrwienia, bólu i upośledzenia czynności. Faza trwa ok. 3 dni.

II faza: naprawcza – w której dochodzi do intensywnego namnażania się komórek prowadzących do odbudowania uszkodzonych tkanek, trwa do 3 tygodni po urazie.

III faza: dojrzewania i remodelingu – podczas której dochodzi do przebudowy i odzyskania normalnej funkcjonalności tkanki do stanu sprzed urazu. W przypadku urazów więzadeł i ścięgien, faza ta może trwać nawet do 6 miesięcy [2].

Znajomość faz jest istotna do wprowadzenia odpowiedniego leczenia. Ich nieprzestrzeganie może zaburzać proces gojenia się urazu. Na leczenie urazów tkanek miękkich składa się zespół działań, w którym złotym standardem jest jak najszybsze wdrożenie protokołu PRICE (I faza), stabilizacja stawu (II faza) oraz fizjoterapia (III faza) [1].

Niezależnie od rodzaju urazu zamkniętego początkowe postępowanie jest skupione na zastosowaniu algorytmu PRICE, który stosujemy przez cały okres fazy zapalnej, minimum przez pierwsze 3 dni od urazu:

P – Protection (ochrona) – zastosowanie stabilizacji stawu;
R – Rest (odpoczynek) – odciążenie stawu, wstrzymanie się od aktywności fizycznej;
I – Ice (lód) – schłodzenie miejsca urazu, co prowadzi do zmniejszenia objętości wynaczynionej krwi, a tym samym redukcji bólu i obrzęku;
C – Compression (ucisk) – zastosowanie opaski lub bandaża elastycznego w celu redukcji obrzęku;
E – Elevation (podniesienie) – uniesienie kończyny powyżej serca, co prowadzi do odpłynięcia krwi z miejsca urazu, zmniejszenia przekrwienia i obrzęku [3];

Protokół PRICE ma na celu ochronę tkanki przed dalszym uszkodzeniem, zapewnienie odpowiednich warunków gojenia, a także zmniejszenie stanu zapalnego. Stąd kluczowe jest zapewnienie unieruchomienia i odciążenia uszkodzonej kończyny, na co należy zwrócić pacjentom szczególną uwagę. Znane są przypadki kliniczne, kiedy pacjenci pomimo bólu kontynuowali aktywność, stosując jedynie środki przeciwzapalne bez konsultacji ze specjalistą. Prowadziło to do zaburzenia regeneracji tkanek i powstania dużo poważniejszych uszkodzeń [4].

Ze względu na toczący się stan zapalny bezwzględnie należy pamiętać, że w urazach tkanek miękkich nie stosuje się maści lub plastrów rozgrzewających. To właśnie schłodzenie spowoduje zahamowanie aktywności metabolicznej i zmniejszenie aktywności mediatorów stanu zapalnego. W ciągu pierwszej doby chłodzenie można stosować w 1. dobie co 2 godz., w 2. i 3. dobie co 4-6 godz. Czas chłodzenia nie powinien być dłuższy niż 10 min [5]. W aptece znajdziemy pełen arsenał środków o działaniu chłodzącym, wśród nich jest tzw. suchy lód w aerozolu, którego aplikacja jest bardzo prosta i pozwala na szybkie uczucie ulgi. Wygodne w aplikacji są również żele o działaniu chłodzącym, zawierające w swoim składzie mentol lub kamforę. Dostępne są również kompresy żelowe wielokrotnego użytku, które w zależności od potrzeby mogą pełnić funkcję chłodzącą lub rozgrzewającą. Należy pamiętać o przedstawieniu pacjentowi instrukcji użytkowania takich kompresów podczas ich zakupu. W celu schłodzenia należy zawczasu włożyć na 2 godziny kompres do zamrażalnika. Istnieją również kompresy o natychmiastowym działaniu chłodzącym, które w ciągu kilku sekund mogą uzyskać temp. 0°C, która utrzymuje się ok. 20 min. Ich działanie polega na uruchomieniu reakcji endotermicznej po rozgnieceniu rękami torebki z wodą znajdującej się wewnątrz kompresu.

Jednym z najbardziej popularnych środków stosowanych w przypadku urazów sportowych jest octanowinian glinowy, który ma działanie przeciwobrzękowe oraz ściągające Dostępny jest on w formie żelu lub tabletek do sporządzania roztworu do stosowania zewnętrznego. Tabletki rozpuszcza się w ¼ szklance wody i w tak powstałym roztworze zwilża się gazę, którą przykładamy do opuchniętego miejsca 4x/dobę. U dzieci w wieku 3-6 lat stosuje się 1 okład na dobę. Podobne okłady można stosować również z nalewki z arniki górskiej. Nalewkę rozcieńcza się 3-10 krotnie wodą, zwilża gazę i przykłada na opuchliznę.

W pierwszych dobach po urazie z powodzeniem możemy zaproponować pacjentom również żele zawierające surowce roślinne o działaniu przeciwzapalnym i zmniejszającym przepuszczalność naczyń krwionośnych, co wpływa na zmniejszenie obrzęku, stanu zapalnego, przyspieszenie resorpcji małych wylewów podskórnych. Do takich surowców zaliczamy: wyciąg z kasztanowca, nagietka lekarskiego, arniki górskiej, żywokostu lekarskiego, czy rumianku zwyczajnego. Takie żele stosuje się ok. 3x/dz.

Heparyna i heparynoidy w miejscu urazu działać będą przeciwzakrzepowo, przeciwobrzękowo i przeciwzapalnie. Związki mają za zadanie przyśpieszyć wchłanianie krwawych wybroczyn, zapobiegają powstawaniu powierzchniowych zakrzepów, redukują ból i opuchliznę.

Podczas fazy zapalnej ulgę przyniosą też żele, kremy i aerozole o działaniu przeciwbólowym i przeciwzapalnym. Do dostępnych bez recepty NPLZ do stosowania miejscowego zaliczamy salicylany, ibuprofen, diklofenak, naproksen, etofenamat i indometacynę. Należy przypomnieć pacjentom o ograniczeniu stosowania tego typu żeli do 3-4 x/dobę. Ze względu na częściowe wchłanianie tych leków do krążenia ogólnego, nie stosuje się ich u dzieci poniżej 12 rż. oraz u kobiet w ciąży.

Stabilizację stawu należy prowadzić do końca II fazy gojenia się tkanek. W tym czasie możemy zaproponować pacjentowi wygodne opaski stabilizujące przeznaczone do konkretnego miejsca urazu (stawu nadgarstkowego, łokciowego, kolanowego, czy skokowego). Należy zadbać o pomoc w doborze rozmiaru takiej opaski – zbyt ciasna może pogorszyć krążenie. Podczas II fazy pacjenci pod okiem specjalisty mogą rozpocząć już proste ćwiczenia rehabilitacyjne, które rozwija się w ostatniej fazie gojenia w celu poprawnego przebudowania nowej tkanki [2].

Zespół farmacja.net

Bibliografia:
1. Mioduszewski A. et al. Management of ankle joint sprains. J Orthop Trauma Surg Rel Res.2013;1(31).
2. Kannus P. Immobilisation or early mobilization after an acute sorf-tissue injury? The physician and sport medicine. 2000;28(3).
3. Acute Management of Soft Tissue Injuries, PRICE Guideline. Recommendations from the Association of Chartered Physiotherapists in Sports and Exercise Medicine (ACPMS). 2010.
4. Bac A. et al. The evaluation of kind and frequency of incidence of sport injuries in mountaineers. J Orthop Trauma Surg Rel Res.2011:3(23).
5. Telejko E, Winnicka K. Vademecum Aptekarza. Wyd. Kwadryga, Warszawa, 2010.

Zaloguj się