Dlaczego pomimo wielu prób rzucenie palenia okazuje się tak trudne?

Wstęp

Zgodnie z danymi WHO na całym świecie papierosy pali ponad miliard ludzi [1]. W skali światowej liczba zgonów spowodowana tym nałogiem wynosi 4 mln rocznie, ale stale rośnie, ponieważ z roku na roku przybywa palaczy, a według szacunków ponad połowa z nich umrze przedwcześnie [2]. Nikotynizm powoduje przedwczesny zgony u co drugiego mężczyzny i co dziesiątej kobiety [1]. W Polsce ten problem jest również bardzo silnie zarysowany, ponieważ od lat 70. jesteśmy w czołówce krajów o największej konsumpcji wyrobów nikotynowych [3]. Problem jest poważny, ponieważ palenie papierosów uzależnia tak samo silnie jak alkohol, czy narkotyki, choć większości wydaje się niegroźnym nałogiem. Poza tym, niestety efekty leczenia cały czas nie są zadowalające [1].

Mechanizm uzależnienia

Duże problemy związane z pozbywaniem się nałogu tytoniowego związane są przede wszystkim ze złożonym mechanizmem uzależnienia od nikotyny. Jest to proces zarówno biologiczny, jak i psychosocjologiczny oraz kliniczny. Uzależnienie od nikotyny to tak naprawdę dwa oddziałujące na siebie typy uzależnienia – farmakologiczne, związane z wpływem substancji psychoaktywnej na receptory oraz behawioralne. Uzależnienie fizyczne to ciągła potrzeba utrzymywania stałego poziomu nikotyny we krwi, natomiast uzależnienie psychiczne to dużo bardziej złożony proces, który zależy od czynników psychologicznych, socjologicznych, środowiskowych, kulturowych i społecznych [3]. To wszystko powoduje, że osoba uzależniona ma ciągłą, silną potrzebę przyjmowania nikotyny, trudności w kontrolowaniu tego zachowania, używa tytoniu wbrew szkodliwym następstwom których najczęściej jest świadoma. Poza tym wraz z upływem czasu zwiększa się jej tolerancja na nikotynę, a więc potrzebna jest większa dawka (związane jest to ze zwiększeniem gęstości receptorów nikotynowych w organizmie pod wpływem ich ciągłej stymulacji) [4]. Zależność psychiczna to przede wszystkim powtarzalny rytuał, który najczęściej ma zadanie uspokajające, odwracające uwagę od określonych problemów, w pewnym momencie staje się odruchem bezwarunkowym. Uzależnienie fizyczne natomiast powoduje, że przy niedostarczaniu nikotyny do organizmu powstaje tak zwany głód nikotynowy czyli efekt nie pobudzenia receptorów objawiający się [3,4]:

silną, nieodpartą potrzebą sięgnięcia po papierosa,
rozdrażnieniem
irytacją
niepokojem
spadkiem koncentracji
zmęczeniem
zaburzeniami snu
zaburzeniami apetytu (zwykle jego zwiększeniem)

Ryzyko zdrowotne

Ciekawym zjawiskiem jest fakt, że uzależnienie od tytoniu jest niezależne od coraz większej wiedzy, jaką posiadamy na temat jego wpływu na zdrowie. Pacjenci palą, pomimo, że doskonale znają konsekwencje swojego nałogu. To również obrazuje, jak mocne jest to przede wszystkim przyzwyczajenie. Do najlepiej udokumentowanych związków chorób z paleniem papierosów zaliczamy: rozwój nowotworów płuc, gardła, krtani, przełyku, jamy ustnej, miedniczek nerkowych, pęcherza i trzustki [3]. Poza tym u palaczy zwiększa się również ryzyko zachorowania na chorobę niedokrwienna serca i inne choroby układu krążenia np. nadciśnienie i miażdżycę, schorzenia płuc oraz osteoporozę. Nałóg powoduje również zaburzenia funkcji seksualnych oraz płodności [3,5].

Rzucanie palenia – najważniejsza motywacja

Badania epidemiologiczne nad procesem rzucania nałogu tytoniowego nie są niestety optymistyczne. Medycyna cały czas nie ma 100% skutecznej metody walki z tym nałogiem. Według obserwacji aż 90% osób, które podejmują próby rzucenia palenia, wraca do palenia już w ciągu pierwszych dwunastu miesięcy. Ewentualna nikotynowa terapia zastępcza, stosowana w postaci tabletek do ssania czy plastrów zawierających nikotynę, pozwala zwiększyć odsetek osób niepalących do 30% [1]. NTZ przede wszystkim wycisza niedogodności związane z głodem nikotynowym. Bardzo dużą przewagą tej metody jest między innymi dostępność bez recepty oraz łatwość dobrania dawki, która powinna stopniowo maleć w trakcie procesu odzwyczajania organizmu [4].

Brak sukcesów w zrywaniu z nałogiem związany jest przede wszystkim z problemami z indywidulaną motywacją pacjenta do działania oraz brakiem specjalistycznej opieki i edukacji. Kwestia ta dotyczy szczególnie osób najsilniej uzależnionych, u których często niezbędne jest dołączenie wsparcia farmakologicznego, np. dostępnej bez recepty nikotynowej terapii zastępczej, monitorowania postępów i stałej motywacji [1].

Edukacja zdrowotna oraz wsparcie farmaceuty w codziennych kontaktach są najważniejszymi narzędziami profilaktyki, ponieważ wiążą się z podstawowym aspektem, jakim jest wzrost motywacji pacjenta. Zerwanie z nałogiem jest procesem wieloetapowym, związanym z nauką nowych zachowań i tylko konsekwentne stosowanie się do jasno wyznaczonych celów zapewnia sukces. Sukces zależy również od zindywidualizowania tych działań, ponieważ jak pokazują niektóre badania, motywacja ma silny związek nie tylko ze stopniem uzależnienia od tytoniu, ale również takimi czynnikami, jak wiek, płeć, wykształcenie i innymi elementami socjoekonomicznymi [6]. Rokowania dla danej osoby można ocenić za pomocą specjalnej ankiety oceny stopnia motywacji oraz stopnia uzależnienia od nikotyny, która jest w stanie pokazać nam, jakie szanse ma chory i po jakie środki należy w jego przypadku sięgnąć, np. preparaty dostępne w aptece bez recepty, czy dodatkowa psychoterapia. Jednak podstawą opieki nad pacjentem, który chce rozstać się z nałogiem jest tak zwana zasada 5xP [7]:

1. Pytać o nałóg nałogowo
2. Poradzić zaprzestanie – pokazać zyski zdrowotne, finansowe, rodzinne
3. Pamiętać o ocenie motywacji i gotowości do zerwania z nałogiem
4. Pomagać czynnie – ustalić datę zerwania z paleniem, wytłumaczyć objawy odstawienia, zidentyfikować miejsca sytuacje zachęcające do sięgnięcia po papierosa, których należy unikać itp.
5. Planować dalsze wizyty i edukację

mgr farm. Iwona Napierała

Literatura:
1. Targowski T i in. Wpływ niektórych czynników demograficznych i socjalnych na stopień uzależnienia od nikotyny oraz motywację do rzucenia palenia tytoniu u zdrowych. Pneumonol. Alergol. Pol. 2004; 72: 198-200
2. Krzyżanowska A, Głogowski C. Nikotynizm na świecie. Następstwa ekonomiczne. Przew Lek 2004; 3: 98-103
3. Samochowiec J i in. Diagnostyka, mechanizm uzależnienia i metody leczenia uzależnienia od nikotyny. Alkoholizm i Narkomania 2001; 2(14): 323-340
4. Porębiak MI. Uzależnienie od nikotyny. Portal Medycyna Praktyczna; http://psychiatria.mp.pl/uzaleznienia/show.html?id=70084 (data wejścia 03-01-2016)
5. Zieleń I i in. Prepraty stosowane w leczeniu uzależnienia od nikotyny. Przegląd Lekarski 2012; 10(69): 1098-1102
6. Andruszkiewicz A i in. Czynniki wpływające na poziom motywacji do zaprzestania palenia tytoniu w grupie osób uzależnionych od nikotyny. Folia Cardiologica Excerpta 2010; 2(5): 49–53
7. Szczygieł Ł. Uzależnienie od tytoniu. Gazeta Farmaceutyczna 2008; 4: 42-45

Zaloguj się