Magister farmacji
Michał Mańka
Offline

Antybiotyki w praktyce farmaceuty - wchłanialność leków

Celem terapii antybiotykami jest zniszczenie drobnoustroju, co w efekcie daje ustąpienie stanu zapalnego i objawów chorobowych. Od wyboru odpowiedniego antybiotyku zależy powodzenie terapii, jej skuteczność i bezpieczeństwo. Zbyt niskie stężenia antybiotyku mogą powodować powstanie oporności bakterii, z kolei zbyt wysokie przyczyniają się do wystąpienia działań ubocznych. Aby uniknąć tych niepożądanych sytuacji, oprócz znajomości właściwości farmakologicznych (mikrobiologicznych) antybiotyków, niezbędne jest także poznanie cech farmakokinetycznych leków. Zastanówmy się nad pierwszym etapem ?bytowania? terapeutyku w organizmie, czyli nad jego wchłanialnością.

Od czego zależy wchłanianie antybiotyków?

Jak wiemy, absorpcja substancji leczniczej uwolnionej z postaci leku, zależy w dużej mierze od cech fizykochemicznych preparatu. Jednymi z bardziej istotnych właściwości antybiotyków jest ich hydrofilność lub lipofilność oraz odporność na środowisko kwasowe żołądka. Duże znaczenie mają również interakcje tych leków z żywnością.

Dożylnie czy doustnie?

Niektóre cechy antybiotyków kwalifikują je do stosowania pozajelitowego, inne do stosowania doustnego. Hydrofilne właściwości beta-laktamów (penicyliny, cefalosporyny, karbapenemy, monobaktamy), aminoglikozydów i glikopeptydów sprawiają, że leki te nie mają zbyt dużych możliwości penetracji przez błony biologiczne. W efekcie, substancje te wchłaniane są przez nabłonek przewodu pokarmowego tylko w niewielkim stopniu, niewystarczającym do osiągnięcia pełnego stężenia terapeutycznego leku w organizmie. Niska wartość parametru biodostępności sprawia, że tylko niewielki ułamek doustnie podanego leku przechodzi do krążenia ogólnego. Warto również wspomnieć, że leki hydrofilne bardzo łatwo dysocjują na jony. Te z kolei, z trudnością przenikają przez błony nabłonka jelit, ponieważ wymagają zużycia energii lub substancji transportujących.
Jaki z tego wynika praktyczny wniosek? Większość leków hydrofilnych ?przeznaczona? jest do podawania dożylnego. Są to m.in. preparaty penicyliny benzylowej, ceftriaksonu, meropenemu, czy wankomycyny, znane przede wszystkim farmaceutom szpitalnym. Istnieją jednak rozwiązania technologiczne pozwalające uzyskać postaci doustne antybiotyków hydrofilnych.

?Ulepszone? beta-laktamy

Znaczna poprawa parametrów wchłaniania (po podaniu per os), zachodzi po przeprowadzeniu chemicznego procesu estryfikacji niektórych beta-laktamów. Przedstawiciel cefalosporyn drugiej generacji, cefuroksym zyskał dzięki temu znacznie wyższą wchłanialność. Często przepisywane przez lekarzy preparaty aksetylu cefuroksymu, występują obecnie na rynku aptecznym w trzech postaciach doustnych (tabletki powlekane, proszek oraz granulat do sporządzania zawiesiny doustnej).

Jak działają estry?

Maja one charakter związków chemicznych nieaktywnych farmakologicznie. Jednak są one na tyle lipofilne, że mają dużą zdolność przenikania przez nabłonek jelitowy, dzięki czemu zostają wchłonięte do krwiobiegu. Następnie, estry hydrolizowane są przez enzymy płynów ustrojowych, co umożliwia ujawnienie się działania farmakologicznego substancji leczniczej.
Jedyną przeszkodą na drodze do utrzymania stabilności estru przed jego wchłonięciem z przewodu pokarmowego, jest kwas solny będący składnikiem soku żołądkowego.

Na czczo, w trakcie, czy po posiłku?

Farmaceuci apteczni spotykają się na co dzień z pytaniami od pacjentów dotyczącymi sposobu przyjmowania danego antybiotyku. Pamiętajmy, że estry leków mogą ulec hydrolizie w środowisku kwasu solnego, czego efektem jest utrata właściwości lipofilnych (i spadek wchłanialności). Dlatego bardzo ważne jest przyjmowanie leków zawierających cefuroksym aksetylu podczas posiłku, co zmniejszy ekspozycję terapeutyku na hydrolityczne działanie kwaśnego środowiska soku żołądkowego. W przypadku całkowitego rozkładu estru, substancja aktywna antybiotyku pozostaje w przewodzie pokarmowym niewchłonięta i ? działając miejscowo ? narusza równowagę mikroflory bakteryjnej. Efektem tego są biegunki oraz powstanie oporności bakterii na dany antybiotyk. Treść kałowa wraz z bakteriami dostaje się do środowiska, gdzie z łatwością dochodzi do namnażania się opornych na ten antybiotyk drobnoustrojów.

Najlepiej wchłaniane antybiotyki

Wysoka lipofilność leków z grupy fluorochinolonów, makrolidów, tetracyklin, chloramfenikolu, czy rifampicyny znacznie ułatwia penetrację tych antybiotyków przez błony biologiczne. Transport substancji przez te struktury odbywa się za pomocą dyfuzji biernej (niewymagającej użycia energii lub systemów transportujących). Dzięki temu, antybiotyki te nie tylko są dobrze wchłanialne z przewodu pokarmowego, ale również są aktywne wobec drobnoustrojów wewnątrzkomórkowych.

Uwaga na interakcje

To, co jemy również ma wpływ na wchłanialność leków, skuteczność i bezpieczeństwo antybiotykoterapii. Jak przyjmować antybiotyki, aby uzyskać zamierzone działanie terapeutyczne i uniknąć interakcji? Czy w praktyce farmaceuty, wiedza na temat zagrożeń płynących z interakcji na etapie wchłaniania leków jest potrzebna, czy raczej zbędna? Zapraszam do dyskusji.

Michał Mańka

Poparli:

Konrad Okurowski,

Zaloguj się